Prof. Dr. Aykut Kence

Aykut Kence, 27 Ağustos 1946 tarihinde İstanbul’da doğdu. Çocukluğunu ve gençliğini İstanbul’da geçiren Aykut Kence, eğitimine 1953 senesinde Karaahmet Paşa İlkokulu’nda başladı. 1958’de Şehremini Ortaokulu’na ve 1961 yılında Türkiye’nin en köklü liselerinden biri olan, Fatih’teki Pertevniyal Lisesi’ne gitti. 1964 yılının sonbaharında İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesine başladı. Burada zooloji ve botanik eğitimleri aldı. İstanbul Üniversitesinde aldığı eleştirel düşünce temelli eğitim, Türkiye’de evrimsel biyoloji ekolünün temellerini atan akademisyenlerden biri olmasında büyük rol oynadı. Üniversite yıllarında Kence oldukça atılgan ve başarılı bir öğrenciydi. Bölüm arkadaşı Prof. Dr. Mehmet Sakınç Kence’den "Ben derslerden geçmiştim ama grupta bir kişi tüm derslerden pekiyi alarak hepimize fark atmıştı…” sözleriyle bahsetmektedir.

Kence’nin hayatına büyük etkisi olan bir diğer konu şüphesiz üniversitedeki arkadaş grubu ile katıldığı arazi etkinlikleri idi. Bölümde laboratuvarların haricinde hafta sonları mutlaka civara yakın Adalar, Yalova, Çamlıcalar, Yakacık, Sarıyer, Küçük Çekmece gibi yerlere günübirlik arazi keşif gezilerine gitmek zorunlu tutuluyordu. Başarılı öğrencilerden oluşan bir grup öğrenci, bilimsel keşif gezileri (ekskürsiyonlar) ile gözlem yapabilme pratiklerini geliştiriyorlardı. 

Aykut Kence’nin ilk arazi deneyimi Önder, Aydonat, Mehmet, Nermin ve Meral isimli arkadaşları ile seçildiği Antalya ve Batı Toroslar ekskürsiyonuydu. Aykut’un bu gezideki görevi, genetik araştırmalarda oldukça ünlü olan Drosphila melonagaster (meyve sineği) türüne mensup sinekleri toplamaktı. Bölüm başkanı tarafından verilen bir diğer görevlendirmede ise arkadaşı Mehmet ile Lüleburgaz’da, Drosphilalar toplamaları istendi. Sirke sineği olarak da bilinen bu sineklere karşı kazandığı ilgi akademik hayatı boyunca devam etti. 1975’ten 2004’e dek yayınladığı 8 farklı makalenin genetik çalışmalarını meyve sinekleri ile gerçekleştirdi. 

İstanbul Üniversitesi’ni bitirmesinin ardından 1968 yılında NATO bursu kazanan Aykut Kence; Stony Brook, New York Eyalet Üniversitesi’nde Prof. Dr. Robert Reuven Sokal danışmanlığında doktorasını yapmaya başladı. Bu sırada lisans yıllarında birlikte araştırma gruplarına katıldığı arkadaşı Meral Kence ile evlendi. 1968’de başladığı “Karasineklerde (Musca domestica L.: Diptera: Muscidae) Etolojik İzolasyon ve Eşeysel Davranışların Kalıtsal Denetimi” isimli doçentlik tezi 1979’da Ankara, ODTÜ’de görev yaptığı sırada yayınlandı. Stony Brook’taki doktora sürecini 1 yıllık doktora sonrası araştırmacılık ile sürdürdü. 

29 yaşında iken ülkeye geri dönme kararı alan Aykut Kence, Türkiye’ye dönene dek böcek modelleri kullanarak popülasyon genetiği çalışmıştı, Türkiye’ye döndükten sonra da popülasyon genetiği ve evrimsel biyoloji alanlarında çalışmalarını sürdürdü. Sirke sineği, karasinek, nohut, insan, keçi gibi farklı türlerde genetik çeşitlilik ve evrimsel dinamikleri inceledi. 1974 yılında öğretim görevlisi olarak geldiği ODTÜ’de 1975-1980 yılları arasında, yardımcı doçent unvanı ile göreve devam etti. Bu yıllarda, dönemin Milli Eğitim Bakanı Vehbi Dinçerler’in girişimiyle MEB’de evrim karşıtı bir kampanya başlatılmıştı. 1980’ler ve 90’lar boyunca biyolojik evrim, ortaokul ve lise eğitim müfredatlarından ya çıkarılmıştı ya da ayakları havada bir içerikle sunulmaya başlanmıştı. Aykut Kence tüm kararlılığı ile evrim karşıtı grupların argümanlarını çürütmek ve evrim öğretiminin önemini anlatmak için her fırsatı kullandı, çeşitli platformlarda bu kişilerle tartıştı; yazılar yazdı. Arkadaşları ile “Evrim karşıtları Avrupa'da profillerini yükseltiyorlar” temalı yayını Nature dergisinde yayımlayarak evrimin kabulüne yönelik sayısal veriler sundu. 

1986 yılında TÜBİTAK bursu kazanan Aykut Kence, 1980 yılında doçentlik unvanını kazandı. 1988 yılına dek süren doçentliği sırasında ODTÜ Biyoloji Bölüm Başkanlığı görevini üstlendi. Profesör olduğu 1988 yılında ise Türk Tabipler Birliği Ankara Tabip Odası Halk Sağlığı Hizmet Ödülü ve III. Dünya Bilim Akademisi, Uluslararası Böcek Fizyolojisi ve Ekolojisi Merkezi Ödülü’ne layık görüldü. Aynı yıl TÜBİTAK’ta Temel Bilimler Araştırma Grubu Yürütme Komitesi Sekreteri ve Türkiye Biyologlar Derneği Başkanı seçildi. Türkiye Biyologlar Derneği’nde faal olarak 6 yıl boyunca sayısız hizmet verdi.  

1986 Çernobil Kazası sonrası Türkiye’de radyasyonun etkileri gündemdeyken Aykut Kence; ODTÜ Kimya Bölümü’nden Olcay Birgül, İnci ve Ali Gökmen gibi bilim insanları ile sistematik bir çalışma ile Türkiye Atom Enerjisi Kurumu’nun tespitlerindeki açıkları ortaya koydu, radyasyondan korunmak için alınabilecek önlemleri belirledi.

1990’lardan itibaren ise ağırlıkla Türkiye’nin bal arısı türlerinin genetik, morfolojik ve davranışsal çeşitliliğini araştıran Aykut Kence’nin yürüttüğü bilimsel çalışmalar zengin bir içeriğe sahipti; sineklerde eş seçme davranışı gibi genel evrimsel sorulardan, Türkiye’nin yerel gen kaynakları veya bal arısı koloni kayıpları gibi yerel ve pratik sorunlara kadar geniş bir alana yayılmışlardı. Kence 1991 yılında Türk Zooloji Derneği editörlüğüne başladı. Türkiye Entomoloji Derneği’nin de uzun yıllar üyesi olan Prof. Dr. Aykut Kence, Journal of Apicultural Research, Apimondia ve Zoological Science gibi dergilerde hakemlik yaptı. 

Bal arıları ile ilgili birçok araştırma yürüten Aykut Kence 1994’ten 2007’ye kadar 20’den fazla yayın hazırladı. “Türkiye’de bal arıları ile yapılacak genetik ıslah çalışmaları için gereklidir ve korunmalıdır. Türkiye’de bulunan yerel balarısı ırkların yabancı ırklarla değiştirilmesi uygulamasının önüne geçilmelidir.” sözleri ile başta Muğla, Trakya bölgeleri olmak üzere tüm Anadolu’da balarısı genetik çeşitliliğinin günümüzde ve gelecekte yararlanılmak üzere korunması gerekliliğini savundu.

Aykut Kence, 1996 ve 2006 yılları arasında 5 üstün başarı ödülüne layık görüldü. Ankara’da Geometric Morphometrics Workshop, Evolution in Daily Life, Eurbee4 gibi etkinliklerin düzenlenmesini sağladı. Genetik Terimleri Sözlüğü, Yanlış Yönde Kuantum Sıçramaları, Evrim gibi önemli eserlerin dilimize çevrilmesine katkı sağladı. 1998 tarihli TÜBA'ya bağlı Evrim Komisyonu'nun kurucularındandı. Arkasında 9 kitap ve genetik, morfometri, etholoji, ekoloji, evrimsel biyoloji ve koruma biyolojisi alanlarında 180’den fazla yayın bıraktı. 

ODTÜ’de Biyoloji öğrencilerinin 90’lı yıllarda düzenlediği küçük çaplı evrim seminerlerinin büyütülüp ulusal hale gelmesi için öğrencilere destek oldu. 2005 yılından bu yana her yıl düzenlenen “Ulusal Evrim Konferansı” 2014 yılında, ölümünün ardından, “Aykut Kence Evrim Konferansı” adıyla değiştirildi. ODTÜ Biyoloji ve Genetik Topluluğu tarafından sansürsüz bilimi savunan ve her yıl katılımcılarına evrim gerçeğini anlatan Aykut Kence Evrim Konferansı, Aykut Kence’nin hatırasını yaşatmaktadır.



 

Kaynakça
 

Tezcan, A significant loss from the world of biology and entomology: Prof. Dr. Aykut KENCE (27 August 1946-1 February 2014). Türkiye Entomoloji Bülteni, 4 (4): 259-268. 

https://bilimvegelecek.com.tr/index.php/2014/03/01/aykut-kenceyle-universite-yillari/ (Prof. Dr. Mehmet Sakınç) (Prof.Dr.Mehmet Sakınç)

http://bilimveaydinlanma.org/content/images/pdf/mdt/mdtc2s2/aykut-kencenin-izinde-bilim-emekcileri-ne-yapmali.pdf

Gökmen, İ.G., Birgül, O., Kence, A., Gökmen, A. (1995). Chernobyl radioacti- vity in Turkish tea and its possible health consequences. Radioanalytical and Nuclear Chemistry, 198, 487-497.
Peker, D., Cömert, G., Kence, A. (2010). Three decades of anti-evolution campaign and its results: Turkish undergraduates’ acceptance and un- derstanding of the biological evolution theory. Science and Education, 19, 739-755.

Somel, M., Somel, R.N.Ö., Kence, A. (2007). Turks fighting back against anti-evolution forces, Nature, 445, 147.

Kence, (2006) Türkiye Balarilarinda Genetik Çeşitlilik Ve Korunmasının Önemi, Uludağ Arıcılık Dergisi

Kandemir, İ., M. Kence, W. S. Sheppard & A. Kence, 1998. “Characterization and conservation of Honeybees (Apis mellifera) in Turkey, 115”. Proceedings of the XVIIIth International Congress of Genetics (10-15 August 1998, Beijing, China).

ODTÜ Biyoloji ve Genetik Topluluğu

Sorularınız için /  biyogen.odtu@gmail.com